KSIĄŻKOmat. Od pomysłu do realizacji
- Szczegóły
- Utworzono: poniedziałek, 21, lipiec 2025 09:04
- Katarzyna Kalisz
- Odsłony: 603
Pomysł zainstalowania książkomatu w Zielonej Górze pojawił się kilka lat temu. Dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida dr Andrzej Buck wraz ze współpracownikami sukcesywnie zabiegał o nową usługę, wpisaną w strategię rozwoju nowoczesnej biblioteki, widząc w rozwoju technologicznym szansę na łatwiejszy dostęp do materiałów bibliotecznych i otwarcie się na potrzeby większej ilości czytelników. Książkomaty są w Polsce aktualnie niezbędnym narzędziem dla bibliotekarza do komunikacji z użytkownikiem.
W 2021 r. WiMBP zgłosiła do Budżetu Obywatelskiego projekt pn. „Książkomat”. Chociaż nie udało się zebrać wystarczającej liczby głosów, to przychylne informacje zwrotne od mieszkańców Zielonej Góry zachęcały do dalszych działań. Kolejna próba pozyskania funduszy na książkomat została podjęta w 2023 r. w ramach programu „Sportowo Kulturalnie Lokalnie” organizowanego przez Fundację LOTTO im. Haliny Konopackiej. Projekt „Norwidomat – zbuduj z nami Bibliotekę na miarę XXI wieku” trafił wówczas do drugiego etapu konkursu. Od 17 sierpnia do 18 września 2023 r. czytelnicy oraz pracownicy Biblioteki z wielkim za angażowaniem oddawali głosy w loterii „Wygrywamy zaczyna się od WY”. W efekcie projekt znalazł się w gronie 48 nagrodzonych, z których jedynie trzy były z wojewódzwa lubuskiego. Ogłoszenie wyników odbyło się 26 września 2023 r. w Zamku Królewskim w Warszawie podczas uroczystej gali. Reprezentujący Bibliotekę, dyrektor dr Andrzej Buck i Kaja Kobierzycka – specjalistka ds. pozyskiwania środków pozabudżetowych, odebrali dyplom oraz symboliczną promesę na 160 000 zł. Ostateczna realizacja projektu była możliwa dzięki Urzędowi Marszałkowskiemu Województwa Lubuskiego, który zapewnił wkład finansowy (40 000 zł) wymagany przez organizatora konkursu. Kwotę ok. 20 000 zł dołożyła ze środków własnych Biblioteka Norwida.
1 marca 2024 r. przed Galą Lubuskich Wawrzynów nastąpiło uroczyste otwarcie pierwszego w Zielonej Górze i województwie lubuskim profesjonalnego książkomatu zintegrowanego z systemem Prolib – samoobsługowego urządzenia wydającego i przyjmującego materiały biblioteczne całodobowo. W wydarzeniu wzięli udział: przewodniczący Sejmiku Województwa Lubuskiego Wacław Maciuszonek, członek Zarządu Województwa Lubuskiego Grzegorz Potęga oraz kierowniczka 14. Oddziału Totalizatora Sportowego w Zielonej Górze Sylwia Strzelecka, którzy zaprezentowali odbiór „zamówienia”, wyjmując z wybranych skrytek przygotowane na tę okazję gadżety.
Obsługa
Przed wdrożeniem usługi wypożyczeń do książkomatu w Zielonej Górze pracownicy Biblioteki pozyskiwali wiedzę na temat działania podobnych urządzeń. 17 stycznia 2024 r. odbyło się konwersatorium bibliotekoznawcze pt. „Książkomaty – blaski i cienie”, które poprowadziła dr Agnieszka Staniszewska-Mól, dyrektorka Biblioteki Kraków posiadającej obecnie cztery książkomaty. Wcześniej o swoich doświadczeniach z książkomatem w wersji o nazwie Szuflandia podczas konwersatorium mówiła Halina Bernat, dyrektorka MBP w Łodzi. Praktyczną wiedzę pracownicy zdobywali podczas wyjazdów studyjnych do bibliotek, m.in. w Krakowie, Poznaniu i Łodzi. Pozyskane informacje były pomocne w dostosowaniu urządzenia do potrzeb pracowników WiMBP i jej czytelników.
W Zielonej Górze urządzenie zainstalowano 26 lutego 2024 r. przed budynkiem głównym Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida przy al. Wojska Polskiego 9. Tego dnia wszyscy pracownicy przeszli szkolenie z zakresu jego obsługi.
Jeszcze przed oficjalnym otwarciem, po zainstalowaniu urządzenia, zarejestrowano pierwsze zamówienia czytelników, co stanowiło okazję do przetestowania książkomatu i nowej usługi zamawiania materiałów. Miłym zaskoczeniem były informacje zwrotne od użytkowników, jak np. „świetna, potrzebna inicjatywa”.
Zielonogórski książkomat wykonała poznańska firma ARFiDO, a graficzny projekt, nawiązujący do koloru elewacji i mozaiki zdobiącej południową ścianę gmachu głównego, przygotowała Pracownia Plastyczna Biblioteki Norwida. Urządzenie wyposażone jest w monitor dotykowy, czytnik RFID, czytnik kodów kreskowych oraz 66 skrytek na materiały biblioteczne. Użytkownik książkomatu może wybrać język obsługi (polski, angielski, niemiecki, ukraiński), a także dostosować kontrast wyświetlacza. Dodatkowym atutem panelu dotykowego jest opcja prezentacji materiałów informacyjno-promocyjnych, z których czytelnicy mogą dowiedzieć się o planowanych wydarzeniach bądź zakupionych nowościach wydawniczych.
System urządzenia zintegrowany jest z systemem bibliotecznym Prolib, pracownicy mają dostęp do osobnego modułu, w którym na bieżąco aktualizowane są informacje o egzemplarzach oczekujących na odbiór, przeterminowanych, zwróconych, oczekujących na zrealizowanie, odebranych, a także o skrytkach zablokowanych i pustych.
Zgodnie z regulaminem czytelnik, chcąc skorzystać z książkomatu, składa zamówienie na materiały biblioteczne, z wyłączeniem gier planszowych, w e-katalogu INTEGRO. Usługa dotyczy egzemplarzy przeznaczonych do wypożyczenia z agend Biblioteki Norwida: Biblioteki Obcojęzycznej, Centrum Bibliotecznego dla Dzieci i Młodzieży – Biblioteki Pana Kleksa, mediateki Góra Mediów i Wypożyczalni Głównej. Użytkownik musi mieć konto wolne od ewentualnych obciążeń, może zamówić do pięciu egzemplarzy. Zamówienia realizowane są od poniedziałku do soboty do godziny 14.30. Dezyderaty złożone po wyznaczonej godzinie są realizowane w następnym dniu roboczym.
Przygotowane zamówienia wypożyczane są na konto biblioteczne. W momencie załadowania materiałów do skrytek do użytkownika wysyłana jest wiadomość e-mail o możliwości odbioru. Ważność zamówienia wynosi dwa dni do godziny 23.59. Po wyznaczonym czasie odbiór z książkomatu przestaje być możliwy, egzemplarze są wyjmowane z urządzenia, po czym następuje ich zwrot z konta bibliotecznego.
Dla użytkowników z trudnościami w poruszaniu się przewidziano możliwość wybrania, podczas składania zamówienia, Strefy Ułatwionego Dostępu (SUD). Bibliotekarz w takiej sytuacji umieści przygotowane zamówienie w skrytce znajdującej się w przestrzeni ogólnodostępnej.
Użytkownik, odbierając materiały, wybiera na panelu dotykowym „Odbiór”, następnie identyfikuje zamówienie, przykładając do czytnika kodów kreskowych: kartę biblioteczną, urządzenie mobilne z wyświetlonym kodem kreskowym znajdującym się w zakładce „Karta czytelnika” (po zalogowaniu się w e-katalogu INTEGRO) lub wgraną w aplikacji Stocard kartę biblioteczną. Następuje automatyczne otwarcie skrytki z wypożyczonymi materiałami. Jeśli czytelnik zamówi maksymalną liczbę egzemplarzy w różnych agendach, znajdą się one w różnych skrytkach, dlatego po otwarciu pierwszej proces należy kontynuować, klikając „Dalej”. Po odebraniu zamówień ze wszystkich skrytek należy kliknąć „Zakończ”.
Przy zwrocie wypożyczonych materiałów na panelu dotykowym książkomatu użytkownik wybiera „Zwrot”, po czym loguje się analogicznie jak przy odbieraniu zamówień. Następnie skanuje kody kreskowe zwracanych egzemplarzy, klika przycisk „Załaduj”, wybiera skrytkę, do której włoży zwracane materiały lub zdaje się na system urządzenia, po czym zamyka skrytkę. Proces zwrotu materiałów finalizuje poprzez naciśnięcie przycisku „Zakończ”.
Czytelnicy, którzy chcą zwrócić materiały wcześniej odebrane za pośrednictwem książkomatu, nadal mogą skorzystać z wrzutni (czynnej 24 h/7), znajdującej się przed wejściem głównym do gmachu lub osobiście zwrócić egzemplarze w agendzie, w której zarejestrowano wypożyczenie. Włożenie egzemplarza/egzemplarzy do książkomatu nie jest równoznaczne z ich zwrotem z konta bibliotecznego, zwrot następuje dopiero po wyjęciu książek przez bibliotekarza.
Interfejs administratora urządzenia umożliwia: załadowanie wypożyczonych materiałów, wyładowanie egzemplarzy zwróconych i przeterminowanych, kontrolę skrytek poprzez ich otwieranie, opróżnianie, blokowanie/odblokowywanie oraz oznaczanie ich zapełnienia. System umożliwia także otwarcie pojedynczej bądź wszystkich skrytek spełniających określone kryterium – materiały zwrócone przez czytelników lub przeterminowane. Wszystkie skrytki na panelu dotykowym oznaczone są kolorami umożliwiającymi szybkie rozpoznanie ich statusu.
Statystyka
Od 26 lutego do 6 kwietnia 2024 r. zarejestrowano łącznie 426 wypożyczonych egzemplarzy z odbiorem w książkomacie, co w rozbiciu na agendy obsługujące urządzenie przedstawia się następująco: Biblioteka Obcojęzyczna: 1; Centrum Biblioteczne dla Dzieci i Młodzieży – Biblioteka Pana Kleksa: 84; Mediateka Góra Mediów: 10; Wypożyczalnia Główna: 331.
Poniższy wykres przedstawia łączną liczbę zrealizowanych zamówień do książkomatu w poszczególnych dniach w okresie wspomnianych sześciu tygodni.
Pomimo krótkiego okresu działania zielonogórskiego książkomatu, można pokusić się o spostrzeżenie, że największe zainteresowanie miało miejsce w czasie zamknięcia placówki w okresie świątecznym (29 marca – 1 kwietnia), co potwierdza przydatność nowej usługi Biblioteki Norwida dla czytelników.
Katarzyna Kalisz