Kolekcja ilustracji książkowej oraz książki ilustrowanej prof. Franciszka Pilarczyka – dar kolekcjonera dla Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze
- Szczegóły
- Utworzono: poniedziałek, 14, lipiec 2025 09:55
- Maria Radziszewska
- Odsłony: 727
Franciszek Pilarczyk dla zielonogórskiego bibliotekarstwa oraz bibliotekoznawstwa jest bardzo zasłużoną osobą. Tworzył bibliotekę Wyższej Szkoły Pedagogicznej, był dyrektorem biblioteki uniwersyteckiej, wykładowcą na wyższych uczelniach. W latach 1967-1971 pracował w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Zielonej Górze*. Zasług profesora jest wiele, ale znamy go przede wszystkim jako wielkiego miłośnika sztuk pięknych, muzyki i plastyki oraz wspaniałego bibliofila. Przez wiele lat gromadził swoją płytotekę, dzieła sztuki i księgozbiór. Nade wszystko kocha też ilustrację książkową.
W tym roku profesor obchodzi swoje 85. urodziny. Czy to stało się dobrym pretekstem, aby bez żalu, a wręcz z niekłamaną radością podzielić się swoimi zbiorami? Darowizny profesora wzbogaciły różne instytucje, których misją jest działanie dla dobra wspólnego nas wszystkich. Kolekcja muzykaliów dla przykładu, w liczbie kilku tysięcy obiektów, znalazła dostojne miejsce w Zakładzie Zbiorów Dźwiękowych i Audiowizualnych Biblioteki Narodowej. Wśród obdarowanych znalazła się także Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Cypriana Norwida w Zielonej Górze. Kolekcjoner postanowił przekazać znaczną część swojej kolekcji naszej bibliotece, bowiem tu zaczynał pracę, tu znalazły się rysunki Norwida, które dzięki jego uważności udało się dla niej zakupić.
Tu wreszcie spotkał przyjazne środowisko bibliotekarskie, więc cieszy nas, że uznał po latach, że Biblioteka Norwida będzie odpowiednią instytucją, która zaopiekuje się jego zbiorami. Dar obejmuje 12 starodruków z XVIII wieku, 57 ekslibrisów, 25 wol. druków wydanych do 1830 roku, ponad 170 druków wydanych od 1830 roku do 1945 roku oraz ok. 950 książek wydanych po 1945 roku. Szczególnie zachwyca podarowany nam zbiór grafiki, w którego skład wchodzą 22 pozycje (teki graficzne i pojedyncze grafiki), w sumie ponad 550 grafik.
Wszystkie przekazane zbiory łączy jedno – tym wspólnym mianownikiem jest piękna ilustracja. Profesor ceni niezmiernie ten rodzaj twórczości plastycznej i to zbiory ilustracji przekazał, mając na względzie istniejące przy bibliotece Muzeum Ilustracji Książkowej. Dla Muzeum ten dar ma niezwykłą wartość. Posłuży do uzupełnienia wystawy o elementy słabiej na niej reprezentowane. Ekspozycja będzie więc bardziej modelowa w zakresie rozwoju ilustracji wykonanych technikami graficznymi. Wielka uroda podarowanej kolekcji zainspirowała nas do pokazania tych zbiorów na zorganizowanej w maju wystawie pt. Perły grafiki książkowej – wystawa kolekcji Profesora Franciszka Pilarczyka.
Obiekty te reprezentują szeroki temat, jakim jest historia ilustracji w książce drukowanej. Wystawa została skomponowana tak, by wyeksponować cenne zbiory, jednocześnie opowiedzieć o pewnych zjawiskach i etapach w rozwoju ilustracji. Udało się to znakomicie, bo materiał ekspozycyjny był bardzo bogaty.
Podarowane przez profesora zawierające ilustracje woluminy starodruków z XVIII wieku posłużyły do pokazania zagadnienia, jak miedzioryt, technika dominująca wówczas w ilustracji, odnalazł się w służbie XVIII-wiecznej książki. Jego możliwości techniczne powodowały, że nawet niewielkich rozmiarów obrazek pełen jest wielkiej finezji i szczegółów. Tu znalazły swoje miejsce dzieła Voltaire’a, Rousseau, komentarze do Biblii. Ponieważ układ wystawy jest chronologiczno-tematyczny, kolejnymi prezentowanymi zagadnieniami były zjawiska występujące w sztuce książki w XIX wieku.
W oparciu o przekazane dary pokazano na ekspozycji różne wydania Biblii i historii biblijnych jako tematu bardzo popularnego i bogato ilustrowanego. Zawarto w tej części wystawy różne wydania ilustrowane ozdobione popularnymi w danym czasie ilustracjami. Mamy tu popularne drzeworyty sztorcowe największego drzeworytnika XIX wieku Gustawa Doré, piękne kolorowe litografie i przykłady zdobnictwa w stylu secesji. Drzeworyt sztorcowy jako najpopularniejsza technika graficzna w drugiej połowie XIX wieku, licznie reprezentowana w podarowanej kolekcji, zasłużył też na osobne przedstawienie w dziale pt. Mistrzowie drzeworytu. Tu niepodzielnie panują dwa nazwiska, Gustaw Doré i Michał Elwiro Andriolli, a tematem zainteresowań jest nadal Biblia w wersji klasycznej oraz znane dzieło Johna Miltona Raj utracony. Niezwykłej urody drzeworyty są największą ozdobą kolekcji podarowanych grafik.
William Hogarth, bez tego nazwiska grafika XVIII i XIX wieku byłaby znacznie uboższa. Ten miedziorytnik wydawał cykle rycin o zacięciu satyrycznym i moralizatorskim przesłaniu. Najbardziej znany z cyklu Modne małżeństwo. Grafiki te znalazły się w dwóch tomach pt. Analiza piękna podarowanych przez profesora. Artyście temu poświęcono fragment ekspozycji.
Literatura dla dzieci ma stosunkowo młodą historię. Z tym większą uwagą profesor gromadził jej wydania. Świat bajki, baśni i legendy reprezentują na wystawie pięknie ilustrowane Podróże Guliwera, Bajki la Fontaine’a, Baśnie 1001 nocy, hanzeatyckie opowieści ludowe. Nie wiadomo, czy bardziej wydano je z myślą o młodych czy dojrzałych czytelnikach. Dominuje tu ilustracja drzeworytowa i litografia.
Osobnym dużym zbiorem w kolekcji są różnorodne wydania Don Kichota Cervantesa, począwszy od wydanych w XIX wieku, a skończywszy na najnowszym polskim tłumaczeniu Wojciecha Charchalisa z rysunkami Wojciecha Siudmaka. Śledzenie tych samych przygód Don Kichota w różnych wariantach plastycznych daje wielką przyjemność obcowania zarówno z dziełem literackim, jak i plastycznym. Na przykładzie ilustracji do Don Kichota oraz Gargantui i Pantagruela pokazano poprzez kontrast, jak różni ilustratorzy odmiennie widzieli bohaterów książek. Zwłaszcza doskonale można to prześledzić w wydaniach dzieła Rabelais’a. Profesor podarował nam wydanie z lat 70. XIX wieku ilustrowane przez Gustawa Doré, ale także wydanie skrócone z 2004 roku i zestaw litografii do dzieła z 1899 roku wydanego w Paryżu. Te trzy różne wydania obrazują trzy skrajnie odmienne interpretacje historii o dwóch olbrzymach, Gargantui i Pantagruelu. Można prześledzić, jak ilustrator wpływa na odbiór dzieła, od ilustracji czarno-białych, klasycznych, dość zachowawczych, poprzez pełne uroku i humoru kolorowe litografie, do współczesnych mocno przestylizowanych.
Najliczniejszy zbiór druków to dzieła Szekspira. Znalazły się tu wielotomowe wydania bogato i pięknie oprawione. Temat ilustracji prześledzono w nich na przykładzie ikonografii do tragedii Otello. Bliska jest profesorowi także literatura niemieckich romantyków, więc na wystawie zaprezentowane zostały nie tylko ilustracje do dzieł Goethego, Schillera, Wielanda, ale i same piękne wydania tej literatury. Piękna książka to bowiem piękna ilustracja, piękna czcionka, piękna oprawa. Te wszystkie trzy warunki na pewno zostają spełnione w wydawnictwach okresu secesji. Książki w języku niemieckim, angielskim, rosyjskim – tu dla odmiany skupiono się na wyeksponowaniu pięknych okładek i kart tytułowych pełnych motywów secesyjnych.
Polska literatura współczesna niejednokrotnie była ilustrowana przez znane nazwiska Polskiej Szkoły Ilustracji. Wśród podarowanych dzieł, które również zaprezentowano na wystawie, były książki z ilustracjami drzeworytowymi Marii Hiszpańskiej (Wielki testament F. Villona), linorytami Adama Kiliana (Dawna Polska w anegdocie), ilustracjami Andrzeja Strumiłły, Józefa Wilkonia, Franciszka Starowieyskiego. Na dużą uwagę zasługuje dwutomowe wydanie Boskiej Komedii Dantego zilustrowane przez 33 ilustratorów, nazwiska tej miary co m.in.: Zbigniew Geppert, Janusz Stanny, Antoni Uniechowski, Olga Siemaszkowa.
Profesor podarował nam także duży zbiór literatury dziecięcej. Znajdując najwłaściwsze miejsce dla tego zbioru, w Muzeum Ilustracji Książkowej zainstalowano „regały wspomnień” pełne książek, na których wychowało się kilka pokoleń dzieci. Baśnie Andersena, Akademia Pana Kleksa z ilustracjami Jana Marcina Szancera, książeczki z ilustracjami Jerzego Flisaka, Bohdana Butenki, Zdzisława Witwickiego. Bajki wydane w „Naszej Księgarni” pamiętane ze szczegółami przez dzisiejsze babcie i dzisiejszych dziadków. Ten pomysł powstał z myślą, aby przy okazji pobytu w naszym Muzeum wziąć do ręki książkę z dzieciństwa i przejrzeć ją, wspominając klimat, jaki towarzyszył nam przy jej czytaniu.
Ciekawym akcentem podarowanej kolekcji jest zbiór 53 książek ilustrowanych przez Daniela Mroza. Dla starszego pokolenia czytelników to postać niemal kultowa. Kojarzy się przede wszystkim z oprawą graficzną „Przekroju”, a także z ilustracjami do fantastyki Stanisława Lema, Juliusza Verne’a, literatury Sławomira Mrożka, Franza Kafki. Charakterystyczne prace Daniela Mroza wykonane piórkiem i tuszem są natychmiast rozpoznawalne. Podkreśla się ich surrealizm i groteskowość. Zagraniczne wydawnictwa często wydawały tę samą literaturę, ilustrując ją Mrozem. Aby przypomnieć i przybliżyć tę zapomnianą nieco postać polskiej ilustracji, w mediatece Góra Mediów zaprezentowano niedużą wystawę pt. Mróz w maju, gdzie pokazano książki przez niego ilustrowane w towarzystwie wydań czasopisma „Przekrój” z różnych lat, zarówno prezentując okładki jego autorstwa, jak i oprawę plastyczną wnętrza czasopisma.
Dar prof. Franciszka Pilarczyka wzbogaci zbiory Biblioteki Norwida. Wystawa przygotowana na maj i Tydzień Bibliotek pozwoliła zaoferować czytelnikom podróż w świat rzadkiej już zabytkowej książki, której wielkim walorem jest oprócz treści sama szata graficzna, w świat misternie wykonanych grafik, będących ilustracjami największych dzieł literatury światowej.
Maria Radziszewska
* Więcej informacji biograficznych na temat prof. Franciszka Pilarczyka zawierają opracowania: T. Ratajczak, Profesor Franciszek Pilarczyk – sylwetka i dokonania, [w:] W kręgu bibliologii, literatury, prasy i teatru. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Franciszkowi Pilarczykowi w 80. rocznicę urodzin, red. nauk. J. Chwastyk-Kowalczyk, A. Buck, P. Bartkowiak, Gorzów Wielkopolski – Zielona Góra, 2019, s. 11-15; T. Ratajczak, J. Rećko, Profesor Franciszek Pilarczyk, „Prace Edytorskie” t. 1 (2009), s. 9-17. ↩ powrót